तिहार किन मनाइन्छ ?

उज्यालो, प्रेम र कृतज्ञताको पर्व तिहार नेपालमा हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको दोस्रो ठूलो पर्वका रूपमा मनाइने तिहार आज भोलि देशभर उल्लासका साथ मनाइँदैछ। पाँच दिनसम्म मनाइने यो पर्वलाई “दीपावली”, “यमपञ्चक” वा “उज्यालोको पर्व” पनि भनिन्छ। तिहार किन मनाइन्छ भन्ने प्रश्नको उत्तरमा धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक तीनवटै दृष्टिकोण मिसिएका छन्।

तिहारको मुख्य सार प्रेम, सम्मान र उज्यालोको प्रतीकात्मक अभिव्यक्ति हो। यो पर्वमा मानिसहरूले जनावर, देवता र मानवबीचको सम्बन्धलाई सम्मानपूर्वक सम्झन्छन्। प्रत्येक दिन फरक–फरक अर्थ, कथा र सन्देश बोकेको हुन्छ।

पहिलो दिन काग तिहार मनाइन्छ, जहाँ कागलाई सन्देशवाहक र शुभसूचक पक्षीका रूपमा पुजिन्छ। दोस्रो दिन कुकुर तिहारमा कुकुरप्रति निष्ठा र सुरक्षा भावको कृतज्ञता व्यक्त गरिन्छ। तेस्रो दिन गाई पूजा र लक्ष्मी पूजा गरी धन, समृद्धि र मातृत्वको प्रतीक गाई तथा लक्ष्मी देवीको आराधना गरिन्छ। चौथो दिन गोवर्धन पूजा (वा गोरु पूजा) गरी कृषिप्रधान समाजको मेरुदण्ड मानिएका पशुपालन र श्रमप्रति श्रद्धा प्रकट गरिन्छ।

पाँचौं र अन्तिम दिन भाइ टीका सबैभन्दा भावनात्मक दिन हो। यस दिन दिदीबहिनीहरूले आफ्ना भाइहरूको दीर्घायु र सुख–शान्तिको कामना गर्दै टीका लगाउँछन्। भाइहरूले पनि दिदीबहिनीलाई उपहार र स्नेह प्रदान गर्छन्। यो दिन पारिवारिक स्नेह, अपनत्व र भाइचारा सुदृढ गर्ने अवसरका रूपमा लिइन्छ।

धार्मिक दृष्टिले तिहार यमराज र उनकी बहिनी यमुनासँग सम्बन्धित कथासँग पनि जोडिएको छ। कथाअनुसार यमुनाले आफ्ना भाइ यमराजलाई घरमा निम्त्याई पाँच दिन पूजा गरेकी थिइन्, र त्यसैबेलादेखि भाइबहिनीबीचको टीकाको परम्परा सुरु भएको मानिन्छ।

सांस्कृतिक रूपमा तिहारले घर–घरमा उज्यालो फैलाउने र नकारात्मकता हटाउने सन्देश दिन्छ। दीप (दिया) बालेर अन्धकारलाई परास्त गर्ने प्रतीकात्मक अभिव्यक्तिले आशा, प्रेम र समृद्धिको सन्देश फैलाउँछ।

समाजशास्त्रीहरूका अनुसार, तिहार केवल धार्मिक पर्व होइन, सामाजिक एकता, पारिवारिक मिलन र समुदायबीचको सद्भावलाई सुदृढ गर्ने माध्यम पनि हो। गाउँ–शहरमा देउसी–भैलोको स्वर, बत्तीले सजिएका घर र परिवारबीचको भेटघाटले नेपाली समाजमा सकारात्मक ऊर्जा भर्छ।